نوشته‌ها

بازی و اسباب بازی مناسب

«بازی و اسباب بازی مناسب»

نویسنده: استاد محمدتقی فیاض بخش (کتاب کرامت نفس در تربیت کودک)

ورزش و بازى کودک

ورزش و بازى هاى کودکان، نه فقط وسیله اى براى سلامتى بدن، بلکه ابزارى در جهت شناختن استعدادهاى خود و شکوفا کردن خلاقیت هاى خود در قالب بازى است. بنابراین اگر بازى هاى کودکان جهت صحیحى داشته باشد، ابزار خوبى در رشد شخصیّت آن ها خواهد بود. در ابتدا لازم است نگاهى کلّى به جایگاه ورزش در نظام زندگى انسان از نظر اسلام داشته باشیم، تا به بازى هاى کودکان بپردازیم.

جایگاه ورزش در نظام زندگى انسان

در جهان بینى توحیدى عالم دنیا، هر چند پایین ترین مراتب خلقت است، ولى انسان براى سیر در مراتب بعدى، باید از مزرعه ى دنیا توشه برگیرد و بار سفر به سوى عالم آخرت بربندد. بنابراین هرگز در نگرش اسلام، نگاه به دنیا نگاه غایى و هدف نهایى نیست، بلکه هر آن چه در دنیا و مافیها است مقدمه و ابزارى براى کسب کمال اخروى و تقرّب الى الله و توشه برداشتن براى منزل اصلى است. لذا در فرهنگ دینى از دنیا به عنوان پُل، محل عبور، مزرعه، منزل موقت و متاع قلیل تعبیر شده که همگى در یک پیام مشترک اند و آن موقت و مقدمى بودن حیات دنیا در برابر آخرت است.

(إِنَّمَا هَـذِهِ الْحَیَوهُ الدُّنْیَا مَتَـعٌ وَ إِنَّ الاَْخِرَهَ هِىَ دَارُ الْقَرَارِ) [۱]

این زندگى دنیا تنها کالایى ]ناچیز [ ست، و در حقیقت، آن آخرت است که سراى پایدار است.

امیرمؤمنان على ـ علیه السّلام ـ نیز در این باره فرمود:

«أَلدُّنْیا دارُ مَمَرّ لا دارُ مَقَرّ».[۲]

دنیا محل عبور است و نه ماندن.

بر این اساس، بدن و آن چه مورد نیاز آن است از قبیل خوراک، پوشاک، مسکن، بهداشت و ورزش باید در خدمت تعالى روح و حقیقت انساین قرار گیرد و با این نگاه کلان، همه ى نعمت هاى دنیوى و امکانات مادى معناى صحیح خود را پیدا مى کند. چنان که خداوند هنگامى که نعمت لباس را براى انسان بیان مى کند، بلافاصله مى فرماید:

(وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَ لِکَ خَیْرٌ) [۳]

و بهترین جامه، ]لباس [تقوا است.

و امام صادق ـ علیه السّلام ـ نیز به دنبال آن مى فرماید:

«وَ خَیْرُ لِباسِکَ ما لا یَشْغَلُکَ عَنِ اللهِ ـ عزّوجلّ ـ ». [۴]

و اگر این پیام بلند امام صادق ـ علیه السّلام ـ را تنها در لباس خلاصه نکنیم و در سایر امور زندگى نیز همین قاعده را به کار بندیم. نه تنها لباس، بلکه بهترین مسکن و مرکب و یا غذا و تفریح و سایر نیازهاى زندگى مادى آن است که انسان را از هدف اصلى یعنى سیر به سوى توحید باز ندارد، و به این ترتیب نگاه به ورزش در نظام دینى روشن مى شود که ورزش وسیله اى براى سلامت و نشاط بدن است و تا روح انسانى مرکبى سالم و قوى و با نشاط نداشته باشد نمى تواند راه طولانى و صعب العبور تقرّب الى الله و تحمل عبادت ها و مشقت هاى آن را داشته باشد.

 

با این جهان بینى، ورزش و بازى مادامى که در خدمت سلامتى و نشاط بدن براى رشد معنویات و تعالى روحى انسان باشد مطلوب است و مورد تأیید شارع مقدّس; اما اگر خود موضوع و هدف از زندگى بشود به حکم اولى مطلوب نیست، مگر آن که عدّه اى به عنوان ثانوى یعنى تعالى نام اسلام و کشور اسلامى و یا عناوین دیگرى از این قبیل به سوى ورزش قهرمانى و اصل قرار دادن آن در زندگى روى آورند که خود بحث مستقلى را مى طلبد. به این ترتیب مى توانیم نتایج زیر را در ورزش به دست آوریم.

 

  1. ورزش مادامى که انسان را به سوى سلامتى و نشاط پیش مى برد تا روح راحت تر سیر الهى خود را کند مطلوب است.

 

  1. برگزارى مسابقات ورزشى در مدارس صرفاً براى تشویق بیشتر کودکان و جوانان به سوى ورزش است و اگر تنور مسابقات به حدّى گرم شود که ورزش در مدرسه اصل قرار گیرد و سایر امور علمى و یا معنوى بچه ها را تحت الشعاع قرار دهد، چنین ورزشى مطلوب نیست.

 

  1. ورزش هایى که مبنائاً با این نگاه به ورزش منافات دارد، یعنى موجب ضرر و صدمه به بدن و یا اعصاب مى شود به هیچ وجه مورد تأیید قرار نمى گیرد، ورزش هایى از قبیل بوکس، موتورسوارى، اتومبیل رانى و یا ورزش هاى به اصطلاح فکرى که کودک و نوجوان ساعت ها در نقطه اى بى تحرک و با هیجان و استرس هاى روانى مى نشیند و به بازى مشغول مى شود از قبیل بازى هاى کامپیوترى، گیم و شطرنج. متأسفانه به جوانان ما این گونه تلقین شده که بازى هاى فکرى موجب تقویت فکر و قوّه ى ابتکار مى شود، ولى معلوم نیست چند نفر از نخبگان و متفکران شرقى و غربى نفرات برتر بازى هاى کامپیوترى یا شطرنج بوده اند. و این همه جداى از پیام هاى ضدارزشى و منحط اخلاقى و دینى یا ملّى است که در قالب این بازى ها و پشت پرده ى آن ها براى کودکان و جوانان معصوم ما طراحى شده است که خود قصه ى دراز دارد. کودک در هنگام بازى خود را به جاى قهرمان و نقش اول مى گذرد و همگام با او به قضاوت مى نشیند و چون قضاوت او بر اساس داده هایى است که طراح بازى به او القا مى نماید به طور ناخودآگاه ده ها و صدها پیام را در حین بازى دریافت مى کند و مى پذیرد و عمل مى کند و تمرین مى نماید تا موفق شود.

 

و آیا به نظر شما بهتر از این روش مى توان فکرى را به مخاطب القا کرد، به خصوص اگر مخاطب کودک یا جوان معصوم و خالى الذن و شکل نگرفته اى باشد که آمادگى پذیرش هر فکر جدیدى را دارد.

«انما قلب الحدث کالارض الخالیه ما القى فیها من شىء قبلتهُ». [۵]

بنابراین ملاک هاى یک ورزش خوب به طور کامل به قرار زیر است و هر چند که درباره ى بازى هاى کودکان توضیح بیشترى خواهیم داد.

  • متناسب با سن و شرایط فیزیکى بدن ورزشکار باشد.
  • روحیه جوانمردى و شجاعت را در ورزشکار ایجاد کند.
  • حرکات آن به گونه اى باشد که آرامش اعصاب و نشاط را به ارمغان آورد و در حین ورزش فشار عصبى و هیجانات ناشى از آن بر ورزشکار وارد نیاورد.

 

در اسلام در میان ورزش ها، اسب دوانى، تیراندازى و شنا مورد توجه قرار گرفته است. واضح است که اسب دوانى و تیر اندازى باعث تقویت روحیه ى شجاعت و شهامت مى شود. و فرد را با اراده و قوى مى نماید. شنا نیز از جهات مختلف بدنى و روحى مورد توجه قرار گرفته است، به حدّى که پزشکان آن را کامل ترین ورزش در حرکت عضلات بدن مى دانند. رسول گرامى اسلام درباره ى اهمیت این نوع ورزش ها مى فرماید:

«عَلِّمُوا أَوْلادَکُمُ السِّباحَهَ وَ الرِّمایَهَ». [۶]

به فرزندان خود شنا و تیراندازى یاد دهید.

ورزش هاى ارزشمند دیگرى که امروزه باید مورد توجه قرار گیرند عبارت اند از: ورزش هاى رزمى، دوچرخه سوارى، دومیدانى، کوه نوردى و… که از بین این ورزش ها کوه نوردى داراى ویژگى هایى است که لازم است مورد توجه بیشترى قرار گیرد. آن ویژگى ها عبارت اند از:

  • استفاده از طبیعت و هواى سالم که باعث آرامش اعصاب و روح هم هست.
  • تفکّر در صلابت، عظمت و استوارى کوه ها و فراگیرى درس استوارى در مشکلات زندگى.
  • دور شدن از زندگى ماشینى و شهرى.
  • دیدن مظاهر و آیات الهى (ستاره ها، ماه، خورشید، حیوانات، پرندگان، گیاهان و…) و تأمّل در آفرینش آن ها.
  • ارتقاى روحانى در سلوک عرفانى یا انتقال به عالم دیگر.
  • باز شدن افق دید و تأثیر آن در روحیات و روان انسان.
  • تقویت اراده.

 

بى جهت نیست که عموماً اولیا و انبیا، دورانى از عمر خود را در طبیعت سپرى کردند و به دور از مردم با خداى خود، حالات و رمز و رازهایى داشتند.

 

 تفاوت بازى و ورزش کودک با ورزش بزرگسالان

بازى کودکان با ورزش بزرگسالان، با وجود وجوه مشترکى ـ مانند نقش آن ها در سلامت بدن ـ ، یک تفاوت اساسى نیز دارند و آن، موضوعیّت داشتن بازى براى کودکان زیر هفت سال است، بر خلاف بزرگ ترها که مقدمه اى براى سلامتى است.

کودک در مراحل رشد خود از بدو تولد، به عالم خارج توجهى ندارد و تنها متوجه قدرت مطلق است و در عالم دیگرى سیر مى کند. حدیث شریف نبوى مؤید این مطلب مى باشد که فرمود:

«اطفال را براى گریستن کتک نزنید; زیرا آن ها تا چهار ماه به وسیله ى گریستن، به خدا و یگانگى او گواهى مى دهند». [۷]

معمولا با شروع برون گرایى و شناخت اطراف از چهار ماهگى به بعد، بازى هاى فردى کودک شروع مى شود. (بازى با دست و انگشتان) و در سنین بالاتر، بازى هاى اجتماعى و جمعى را آغاز مى کند.

والدین در این سیر که هفت سال دوران اوّل کودکى را تشکیل مى دهد، باید نکاتى را مورد توجه قرار دهند:

الف: بازى کار اصلى کودک است و براى او موضوعیّت دارد. کودک با این عمل:

  • قواى جسمانى خود را رشد مى دهد (ورزش عضلانى).
  • قواى مغزى و دماغى خود را پرورش مى دهد. (برون گرایى، شناخت محیط و تجربه اندوزى).
  • به تناسب رشد سنى و نوع بازى، استعدادها و خلاقیت هاى خود را شکوفا کرده و شخصیت خود را رشد مى دهد.
  • کودک هنگام بازى به دلیل برخورد با مشکلات و رفع آن ها، با مشکلات زندگى و چگونگى رفع آن ها و اتکاى به خویشتن آشنا مى شود. بنابراین والدین در بازى هاى کودکان نباید دخالت کنند و نباید سختى هاى بازى را رفع نمایند مگر این که کودک از حلّ آن ها عاجز باشد.
  • کودکان در بازى ها به ویژه بازى هاى جمعى، نقش هاى واقعى و اجتماعى خود را ایفا مى کنند. به عبارت دیگر به تقلید از بزرگ ترها، نقش هاى دلخواه خود را در جامعه ى کوچک خویش ایفا مى نمایند. بنابراین مربى دقیق به خوبى مى تواند با توجه به این حرکات، استعداد کودکان خود را از همان سنین، تا حدودى شکوفا نمایند.

 

«آنتون سیمونویچ ماکارنو»، مربى روسى مى گوید:

«کودک در بازى هر طور باشد وقتى بزرگ شد، در کار هم همان گونه خواهد شد؛ زیرا در هر بازى خوب قبل از هر چیز کوشش کار و فکر وجود دارد. بازى خوب شبیه کار خوب است. در بازى آشکارا احساسات و آرزوهاى کودک ظاهر مى شود. به کودکانى که بازى مى کنند بنگرید، ببینید چگونه در آن نقشى که براى خود انتخاب کرده اند واقعى هستند. احساسات کودک در بازى، احساسات واقعى و اصیلى است و بزرگ ترها نباید هیچ وقت به آنان بى اعتنا باشند». [۸]

 

ب. با توجه به مقدمه ى مذکور، والدین در ارتباط با بازى فرزندان خود، باید مسایل زیر را مورد توجه قرار دهد:

  • در واقع کودک در تمام اوقات یا در خواب است و یا در حال بازى، پس والدین نباید از بازى و شیطنت زیاد فرزندان خود شکایت کنند. امام صادق ـ علیه السّلام ـ در این باره مى فرماید:

ـ «دَعِ ابْنَکَ یَلْعَبُ سَبْعَ سِنِین». [۹]

کودکت را رها کن هفت سال بازى کند.

ـ «أَلْغُلامُ یَلْعَبُ سَبْعَ سِنِین». [۱۰]

پسر بچه هفت سال بازى مى کند.

 

  • وظیفه ى والدین درباره ى بازى کودکان، جهت دادن و راهنمایى هاى سودمند و تهیه ى اسباب بازى هاى الهام دهنده است.
  • والدین حتى الامکان در مشاجره هاى کودکان و مشکلات کودکان هنگام بازى دخالت نکنند و اجازه دهند کودکان خودشان مشکلاتشان را حل کرده و متکى به غیر نباشند. در صورت ضرورت تنها او را راهنمایى نمایند.
  • کودکان هنگام بازى کاملا جدى هستند و ـ بر خلاف بزرگ ترها ـ در عالم کوچک خود، نقش هاى واقعى را بازى مى کنند، بنابراین هرگز نباید آنان را به دلیل بازى مسخره کرد یا به دلیل کار دیگرى به زور بازى آنان را متوقف یا آن را به هم ریخت; زیرا در این صورت، به شخصیت آنان ضربه ى سختى وارد خواهد شد.

 

اگر بچه ها خواستند براى انجام کارى خودشان برنامه ریزى کنند، شما هرگز مانع آن ها نشوید; زیرا برنامه ریزى و سپس تلاش براى انجام آن نقشه ى طرح شده، بدون مانع و انقطاع، در ایجاد شخصیت کودکان تأثیر بسیارى دارد. بچه ها میل دارند خودشان برنامه داشته باشند، اما آیا ما آن ها را در اجراى برنامه هایشان آزاد مى گذاریم؟ اگر بچه ها گرم بازى هستند، نباید بازى آن ها را متوقف کنیم براى این که فرضاً با ما به میهمانى بیایند و یا اگر عروسکى را لباس مى پوشاند، آن را از دست او بگیریم به گوشه اى پرت مى کنیم، براى این که باید به حمام برود و موارد دیگرى از این قبیل سبب مى شود کودک احساس کند حقارت و پستى خاصى او را پایین تر از دیگران قرار داده است. متأسفانه در این صورت کودک چنین مى فهمد که همه ى کارهاى او بى معنى و خودش موجودى بى اهمیت، بى مسؤولیت و بى لیاقتى است، آن وقت با توجه به این شرایط، چگونه مى خواهد اعتماد به نفس و مسؤولیت را ـ که لازمه ى موفقیت کودک در زندگى روزانه است ـ در وجودش تلقین کنید.[۱۱]

 

پیامبر گرامى اسلام ـ صلّى الله علیهوآله وسلّم ـ در این باره مى فرماید:

«عَرامَهُ الصَّبِىِّ فِى صِغَرِهِ لِیَکُونَ حَلِیماً فِى کِبَرِهِ». [۱۲]

شیطنت کودک در کوچکى، نشانه ى زیادى عقل او در بزرگى است.

همچنین امام کاظم ـ علیه السّلام ـ فرمود:

«تُسْتَحَبُّ عَرامَهُ الْغُلامِ فِى صِغَرِهِ لِیَکُونَ حَلِیماً فِى کِبَرِهِ، ثُمَّ قالَ: ما یَنْبَغِى إِلاّ أَنْ یَکُونَ هکَذا». [۱۳]

خوب است ]اجازه داده شود[ کودک در کوچکى بازى و شیطنت نماید، تا در بزرگى شخصى حلیم و بردبار باشد. سپس فرمود: سزاوار نیست کودک به گونه اى غیر از این باشد.

به راستى کودک هم چون گلى است که با فراهم بودن زمینه ى مساعد، به موقع شکوفا مى شود و اگر به زور و زودتر از موقع باز شود، به زودى پژمرده خواهد شد. کودک به اقتضاى طبیعت خویش، دوست دارد بازى کند و در غیر این صورت غیر طبیعى و مریض است. و البته به موقع نیز مسؤولیت هاى جدى تر را خواهد پذیرفت.

 

اسباب بازى

نقش اسباب بازى در رشد شخصیت کودک عبارت است از:

 

الف. تجلّى تمایلات فطرى و درونى کودک: مثلا پسر در نقش راننده، کشاورز، نجّار، بنا، خلبان و… با اتومبیل، اره، بیل، هواپیما و… بازى مى کند و دختر نیز با عروسک و لوازم کوچک خانه و… تمایلات درونى خود را ظاهر مى سازد. و آن چه در فضاى کوچک ذهن خود مى اندیشد در قالب اسباب بازى شکل مى دهد.

 

ب. الهام و جهت دادن به تمایلات کودک: بنابراین والدین باید در تهیه ى اسباب بازى خوب، به نکات زیر توجه نمایند.

 

  • تناسب سنى مراعات شود.
  • با جنسیّت کودک متناسب باشد.
  • لوکس نباشد تا از یک سو روحیه تفاخر و تکاثر و مصرف زدگى را در کودک تقویت کند، و از سوى دیگر کودک در بازى با آن آزاد باشد و نگران خراب شدن آن نباشد.
  • متعدد نباشد.
  • با فرهنگ اسلامى و ایرانى متناسب باشد. براى مثال آدمک هاى شخصیت هاى کارتن غربى و وسایل و کارت هاى شبیه آلات قمار، عروسک هاى مدل زنان غربى، نقاب هاى ترسناک و… را مى توان نام برد که نقش مخربى در روحیه ى کودک دارد.
  • کوکى، برقى و تمام اتوماتیک نباشد; زیرا کودک چیزى را که به اختیار او حرکت کند، بایستد و کودک بتواند آن را باز کند و ببندد، گرچه به قیمت نازل تر، بیشتر دوست دارد تا وسایل لوکس که در اراده و اختیار او نباشد و کودک تنها نظاره گر حرکات آن باشد.

 

نکته: با خرید اسباب بازى هاى لوکس توسط والدین و استفاده ى کودک از این گونه وسایل، کودک از ابتداى زندگى، با روحیه ى مصرف گرایى و اسراف آشنا شده و خو مى گیرد و به تدریج با وسایل ساده تر و سنتى بازى نمى کند; فراموش نکنیم که تجارت اسباب بازى حرفه اى چند منظوره است، از یک سو پیام آور فرهنگ کشور صادر کننده است، و از سوى دیگر جزء اوّلین اقلام پرسود صادراتى کشورهاى تولید کننده این قبیل محصولات است.

 

ویژگى هاى اسباب بازى و بازى خوب و مناسب عبارتند از:

  • دست ساز باشد; زیرا:
  •  کودک را به کار تولیدى وا مى دارد و متکى به خود بار مى آید.
  • روحیه ى اسراف و مصرف زدگى را کنترل مى کند و یاد مى گیرد چگونه از ساده ترین ها مى توان بهره برد.
  • باعث رشد قواى فکرى و خلاقیت کودک مى شود.
  • اسباب بازى هاى نیمه تمام که کودک خود تمام کند.
  • ماشین ها و وسایلى که کودک بتواند آن ها را خراب کرده و دوباره بسازد.
  • بازى هاى فکرى همچون الفباى مقطع، تصویر سازى، پازل و… مشروط بر آن که تمام وقت کودک را نگیرد; زیرا کودک باید برنامه ى ورزش و جست و خیز هم داشته باشد.
  • پرورش جوجه، باغبانى و پرورش گل و گیاه، که از بهترین سرگرمى هاى کودکان است. بازى هایى که کودکان را با طبیعت آشنا مى سازد، بسیار مطلوب است.
  • ساختمان سازى و ماشین سازى با ابزار اوّلیه ى پیش ساخته.
  • خاک بازى. پیامبر اکرم ـ صلّى الله علیهوآلهوسلّم ـ در جواب بعضى اصحاب که کودکان را از خاک بازى منع مى کردند، مى فرمود:

 

«التراب ربیع الصبیان». [۱۴]

بگذارید بازى کنند، خاک، محل بهره مندى و لذت کودک است.

 

در بازى با خاک یا ماسه شسته در صورتى که نکات بهداشتى رعایت شود همه اصولى که در بازى کودکان و نیز اسباب بازى گفته شد، یک جا وجود دارد، زیرا:

 

  • کودک با همه دست هاى خود ابزار بازى را لمس مى کند و با اسباب بازى رابطه کامل روحى برقرار مى کند.
  • vقابلیت شکل گیرى خاک زیاد است و در نتیجه کودک مى تواند به خوبى تخیّل خود را عینیّت ببخشد.
  • کاملا طبیعى است و کودک هنگام بازى رابطه ى مستقیم با طبیعت آزاد برقرار مى کند.
  • سازندگى و تخریب را در کنار هم لمس مى کند و صبر و حوصله را در عمل تمرین مى کند.

 

مناسب است در پارک ها و یا اماکن عمومى محلى را شبیه به ساحل دریا انباشته از خاک یا ماسه تمیز قرار دهیم تا کودکان بتوانند آزاداند آن چه را که فکر مى کنند در آن جا بسازند و کار جمعى و سازندگى در کنار یکدیگر را تمرین کنند.

 

—————————————

 

[۱]. سوره ى غافر، آیه ى ۳۹٫

 

[۲]. نهج البلاغه، حکمت ۱۳۳٫

 

[۳]. سوره ى اعراف، آیه ى ۲۶٫

 

[۴]. مستدرک الوسائل، ج ۳، ص ۳۲۴٫

 

[۵]. وسائل الشیعه، ج ۲۱، ص ۴۷۸٫

 

[۶]. کافى، ج ۶، ص ۴۷٫

 

[۷]. بحارالانوار، ج ۱۰۴، ص ۱۰۳٫

 

[۸]. روانشناسى تجربى کودک، ص ۱۳۰٫

 

[۹]. کافى، ج ۶، ص ۴۶٫

 

[۱۰]. کافى، ج ۶، ص ۴۷٫

 

[۱۱]. ما و فرزندان ما، ص ۵۶٫

 

[۱۲]. کافى، ج ۶، ص ۵۱٫

 

[۱۳]. بحارالانوار، ج ۵۷، ص ۳۶۱٫

 

[۱۴]. مجمع الزوائد، ج ۸، ص ۱۵۹٫

 

منبع: نوردیده